Warning: "continue" targeting switch is equivalent to "break". Did you mean to use "continue 2"? in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/pomo/plural-forms.php on line 210 Warning: "continue" targeting switch is equivalent to "break". Did you mean to use "continue 2"? in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-content/plugins/social-networks-auto-poster-facebook-twitter-g/inc/nxs_functions_engine.php on line 173 Warning: "continue" targeting switch is equivalent to "break". Did you mean to use "continue 2"? in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-content/plugins/social-networks-auto-poster-facebook-twitter-g/inc/nxs_functions_engine.php on line 180 Warning: session_start(): Cannot start session when headers already sent in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-content/plugins/my-calendar/my-calendar.php on line 159 Forum Hadriani: centrum van bestuur en handel in Zuid-Holland – Romeinen.info

Forum Hadriani: centrum van bestuur en handel in Zuid-Holland

kaart z-hNa de Romeinse plaatsen aan de Rijn en de kust behandeld te hebben, komen we dit keer voor het eerst aan een plaats die gegarandeerd geen militair fort gekend heeft. In hartje Zuid-Holland, tussen Rijn en Maas, ligt Voorburg. Slechts weinigen zouden nu kunnen vermoeden dat deze voorstad van Den Haag ooit misschien wel de belangrijkste plaats van de regio was. Op de plek waar Voorburg nu staat lag namelijk ooit een Gallo-Romeinse stad, de noordelijkste van het Europese vasteland: Forum Hadriani.

Waarneming van het Kanaal van Corbulo, afgelopen mei bij Leidschendam. De opvallend grijze klei tussen het lichte zand en zwarte veen laat duidelijk zien waar het kanaal liep.

Waarneming van het Kanaal van Corbulo, afgelopen mei bij Leidschendam. De opvallend grijze klei tussen het lichte zand en zwarte veen laat duidelijk zien waar het kanaal liep.

Het exacte ontstaan van Forum Hadriani is onduidelijk, maar in de groei van de stad heeft de aanleg van het Kanaal van Corbulo vast en zeker een rol gespeeld. Gouverneur Corbulo hield zich rond het jaar 49 bezig met de aanleg van het kanaal. Volgens Tacitus was het kanaal vooral van economische aard en diende de aanleg om het leger, dat Corbulo op last van keizer Claudius uit de Friese gebieden had teruggetrokken, bezig te houden. Het is echter zeker niet ondenkbaar dat de aanleg eigenlijk van meer defensieve aard was, want de aanleiding voor Corbulo’s veldtocht naar het noorden was het bestrijden van piraten die de rivieren onveilig maakten. Een kanaal tussen Rijn en Maas maakte niet alleen dat als de vloot zich van Rijn naar Maas of Waal verplaatsen moest de onheilspellende Noordzee met zijn zandbanken vermeden kon worden, maar ook maakte het de tocht een stuk sneller. Ook Tacitus’ bewering dat er 23 mijl gegraven zou zijn is wat te lovend: de Romeinen hoefden waarschijnlijk alleen wat bestaande stroompjes te verbinden.

De Cananefaten kwamen in 69 AD het eerst in opstand, onder leiding van een zekere Brinno.

De Cananefaten kwamen in 69 AD het eerst in opstand, onder leiding van een zekere Brinno.

Wellicht bestond er oorspronkelijk al een belangrijke nederzetting van de Cananefaten in de omgeving, zodat deze al snel door de Romeinen aangewezen werd als bestuurscentrum voor hun stam. Dat maakt de opkomst van een Gallo-Romeins stadje, bewoond door veteranen en handelaren (vergelijkbaar met Batavodurum in Nijmegen) begrijpelijk. De exacte stichting van Municipium Cananefatum (“Cananefatenstad” of “Cananefaatse gemeenschap”) is onbekend, maar het zou kunnen dat de stad is ontstaan na de Opstand der Bataven, waarin de Cananefaten overigens zelf als eerste naar de wapens gegrepen hadden. De oorspronkelijke verdragen werden voor zover bekend grotendeels intact gelaten toen de rebellen verslagen waren en de stad kende, zoals de rest van Germania Inferior, een bloeitijd in de eeuw na de opstand.

De domus van Archeon is gebaseerd op een huis uit Forum Hadriani (Voorburg).

De domus van Archeon is gebaseerd op een huis uit Forum Hadriani (Voorburg).

Vanaf de 2e eeuw begon de stad de naam Forum Hadriani te gebruiken, wat vaak heeft geleid tot de conclusie dat keizer Hadrianus bij zijn bezoek aan Germania Inferior (121-122 na Chr.) marktrechten aan de stad gegeven had. Dat Forum Hadriani voor die tijd dit recht nog niet bezat lijkt wat vreemd, aangezien de stad als bestuurscentrum van de Cananefaatse gemeenschap moet hebben gediend. Het is in elk geval duidelijk dat de stad zich rond deze tijd met de naam van de keizer ging tooien. Mijlpalen van latere tijd uit Wateringse Veld vermelden echter een plaats die is afgekort als MAC, wat vermoedelijk staat voor Municipium Aelium Cananefatum. Zo vreemd is dat niet, omdat de tweede naam opnieuw verwijst naar keizer Aelius Hadrianus. Waarschijnlijk was dit dus de officiële naam van Forum Hadriani.

De mijlpalen van Wateringse Veld tonen de officiële naam van Forum Hadriani.

De mijlpalen van Wateringse Veld tonen de officiële naam van Forum Hadriani.

Door het gebruik van de afkorting MAC op de mijlpalen, waarvan de jongste uit de tijd van Antoninus Pius stamt, zegt men vaak dat de stad de status van municipium kreeg onder deze keizer en dus rond het jaar 150 beperkt stadsrecht zou hebben gehad. Dit is een misvatting, want stadsrecht zoals in de middeleeuwen en daarna aan plaatsen verleend werd, bestond niet in de Romeinse tijd. Wel bestond er de naam municipium, maar dit is eerder de algemene benaming voor een stad of gemeenschap dan dat het op een speciale status van een stad tussen colonia (Romeinse burgerstad) en vicus (niet-militaire nederzetting) in zou zitten.

Reconstructie-tekening van Forum Hadriani met insteekhaven. Deze lag min of meer op het zuiden.

Reconstructie-tekening van Forum Hadriani met insteekhaven. Deze lag min of meer op het zuiden.

Ondanks dat de status van de stad dus vrij informeel was, moeten we het aanzien niet onderschatten. De stad was in een keurig schaakbordpatroon gebouwd, zoals bij zoveel Romeinse steden het geval was, met een muur en dubbele gracht eromheen. Wel was de stad vrij klein met pakweg 1000 inwoners en een oppervlakte van 300 bij 400 meter. De inwoners bewoonden eenvoudige woonhuizen met winkeltjes en andere etablissementen. Ook bevatte de stad wat tempeltjes, een badhuis en een haven. De insteekhaven lag min of meer op het zuiden en kon bereikt worden via het Kanaal van Corbulo, dat in de loop der tijden nog een paar keer gerenoveerd werd in verband met verzanding. Veel dakpannen uit de stad en omgeving bevatten het teken van de Exercitus Germaniae Inferioris, het leger van Germania Inferior, en van de Classis Germanica Pia Fidelis, de vloot van de provincie, wat suggereert dat Forum Hadriani ook als vlootbasis gediend heeft.

Een piepklein stukje van het Kanaal van Corbulo, nagemaakt in Leidschendam.

Een piepklein stukje van het Kanaal van Corbulo, nagemaakt in Leidschendam.

In de Crisis van de Derde Eeuw begon Forum Hadriani leeg te lopen. De onveiligheid nam in deze periode teveel toe, zeker rond 270 toen de grensverdediging van het Gallische Keizerrijk instortte en niet door de heroverende Romeinen hersteld werd. Het merendeel van de stad werd rond 275 verlaten om in later tijden als steengroeve gebruikt te worden. Het kanaal van Corbulo, dat in dezelfde eeuw nog drie keer hernieuwd was, raakte in onbruik en verdween.

Forum Hadriani lag ter hoogte van Park Arentsburgh in Voorburg.

Forum Hadriani lag ter hoogte van Park Arentsburgh in Voorburg.

Wie vandaag de dag nog sporen van het Romeinse verleden van Voorburg en omgeving wil zien kan altijd terecht in Museum Swaensteyn of Park Arentsburgh. Het park in kwestie ligt op de plek van een groot deel van Forum Hadriani en bevat derhalve enkele informatiezuilen. Voorburg kent daarnaast ook een standbeeld voor Gnaeus Domitius Corbulo, zonder wiens kanaal er misschien geen Romeinse stad geweest zou zijn. In dezelfde gemeente, om precies te zijn in Leidschendam, zijn een paar kleine reconstructies van het Kanaal van Corbulo te vinden, waaronder een slootje met een Romeinse brug en een paar uit de grond opdoemende “Romeinse schepen”, beschilderd met Corbulo, soldaten en inheemsen. Bovendien ligt Voorburg niet ver van Rijswijk en Den Haag, waar enkele mijlpalen die melding van de stad maken gevonden zijn.

Giel

Giel

Giel is al sinds zijn prilste jeugd diep geïnteresseerd in geschiedenis en in de Romeinse tijd in het bijzonder. Na zijn MA in geschiedenis te hebben gehaald aan de Universiteit Leiden is hij zelf dieper en dieper in het Romeinse verleden (met name dat van Nederland) gaan graven. Naast geschiedwetenschappelijk onderzoek houdt hij zich bezig met het omzetten van de resultaten in creatieve projecten, opdat er leerzaam doch leuk materiaal geproduceerd wordt. Hoofdinteresses zijn de geschiedenis van het Romeinse rijk, de Romeinen in Nederland en het Romeinse leger.
Notice: compact(): Undefined variable: limits in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: groupby in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: limits in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: groupby in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: limits in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: groupby in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: limits in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853 Notice: compact(): Undefined variable: groupby in /mnt/web421/a2/74/53991074/htdocs/WordPress_01/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853

3 Reacties

  • Joanneke van den Engel-Hees

    Altijd goed als er aandacht is voor Forum Hadriani. Zou je wel de omschrijving Gallo-Romeinse stad eruit willen halen? Aangezien we hier niet in Gallië zitten.

    29 september 2017 at 12:30 pm
    • Giel
      Giel

      Hier is al een discussie over geweest op onze facebook-pagina. Germania Inferior was oorspronkelijk onderdeel van de provincie Gallia Belgica en Jona Lendering heeft in de discussie beargumenteerd dat de bewoners van de streek vermoedelijk een Keltische taal spraken. De scheiding tussen Kelten en Germanen was niet zo zwart-wit als de Romeinen beweerden en is door hen vooral gemaakt op grond van aan welke zijde van de Rijn een stam woonde (wat een oorsprong achter de Rijn impliceert van stammen als de Bataven en Cananefaten), dus niet op grond van taalkundig, etnografisch of cultureel-antropologisch onderzoek. De Keltische invloed was hier sowieso groot, zowel op inheemsen als op aanwezige Romeinen. (De tempels in dit land zien er voor een leek Romeins uit, maar zijn gebouwd op een manier die in Rome niet voorkwam, maar juist wel in Romeins Gallië. Derhalve worden ze Gallo-Romeins genoemd.) Ik heb de term Gallo-Romeins hier dus gebruikt om aan te geven dat de stad qua bouwstijl en economie duidelijk meer een Romeins dan inheems was, maar dat er wel sprake is van Keltische en Germaanse elementen. Gallo-Romeins dient hier dus niet om de boel onder Gallië te scharen maar om te duiden op een mengeling van Romeinse, inheemse en Gallische cultuur. Ik ben dus niet over een nacht ijs gegaan.

      29 september 2017 at 1:33 pm

LAAT EEN REACTIE ACHTER